Listopad 2001

Przerwany bieg?
Rafał Kowalski

Moralna ocena bezrobocia


Przed jubileuszem Uniwersytetu Wrocławskiego
ks. Antoni Kiełbasa SDS

Posługa kapłana wobec ciężko chorych i cierpiących
Ks. Janusz Prejzner

Meandry wyborów parlamentarnych RP 2001
Kazimierz F. Papciak

Pasterz trudnych decyzji
Ks. Józef Swastek

W katedrze
wysłuchała Renata Kotusz

Harry Potter i łzy Aslana
Szymon Wojtasik

Dyplomacja, polityka, komunizm - o watykańskich rozmowach arcybiskupa Dąbrowskiego
Piotr Sutowicz

"Quo vadis", czyli dokąd doszedł Kawalerowicz
Beata Jachimowska

Losy Polaków - historia rodziny Lazarowiczów
Wojciech Trębacz




Strona główna

Archiwum

Dyplomacja, polityka, komunizm - o watykańskich rozmowach arcybiskupa Dąbrowskiego
Piotr Sutowicz


Bez poznania źródeł historycznych nie jest możliwe poznawanie historii. Zasada ta odnosi się zarówno do czasów bardzo zamierzchłych, jak i do historii najnowszej, która często wzbudza kontrowersje ze względu na aktualne odniesienia do naszych realiów. Nie oznacza to oczywiście, że historycy powinni dać sobie spokój i nie zajmować się takimi sprawami. Wręcz przeciwnie, zgodnie ze swym powołaniem muszą oni starać się przybliżać prawdę, by jak najwięcej przekazać przyszłym pokoleniom.

Jednym z zagadnień, które wymaga badania i opracowywania, a co za tym idzie przybliżania ich społeczeństwu, jest powojenna przeszłość Kościoła w okresie po wprowadzeniu w Polsce systemu komunistycznego i to przeszłość nie tylko na płaszczyźnie relacji państwo-Kościół, lecz także na przykład obecności polskiego Episkopatu na Soborze Watykańskim II czy wysiłkach polskich biskupów zmierzających do normalizacji stosunków z Kościołem i narodem niemieckim, i wreszcie do unormowania sytuacji prawnej Kościoła na ziemiach zachodnich i północnych. To ostatnie zagadnienie zostało podjęte w wydanej w ostatnim czasie pracy Petera Rainy pt. Arcybiskup Dąbrowski - rozmowy watykańskie. Książka oprócz wstępu nie zawiera komentarza, lecz wyłącznie zapiski sekretarza polskiego Episkopatu prowadzone z przedstawicielami poszczególnych agend Stolicy Apostolskiej i papieżami Pawłem VI i Janem Pawłem II w latach 1971-1986. Ponieważ mamy tu do czynienia ze źródłem z pierwszej ręki, a w dodatku rodzajem dziennika, w którym poszczególne zapisy sporządzane były na bieżąco, stąd jej wartość dokumentacyjna wydaje się bezcenna. Zgromadzone i opracowane przez Rainę rozmowy mają ogromną wartość nie tylko dlatego, że są ciekawe, co oczywiście jest prawdą, lecz przede wszystkim, ponieważ, jak twierdzi historyk, odegrały znaczną, a w wielu wypadkach decydujacą rolę w rozwiązywaniu istotnych dla Polski zagadnień. Ten sam autor wcześniej opracował inne zagadnienia podejmowane przez arcybiskupa Dąbrowskiego w czasie jego posługi. I tak, do tej pory ukazały się następujące pozycje oparte na jego zapiskach: Arcybiskup Dąbrowski w służbie Kościoła i Narodu (2 tomy), Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce - Rozmowy przygotowawcze: Watykan - PRL - Episkopat, Stolica Apostolska reguluje organizację kościelną na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski oraz Troska o internowanych: Interwencje abpa Dąbrowskiego u gen. Kiszczaka 1982-1989. Wydaje się, że wszystkie wymienione prace zasługują na uwagę choćby z tego powodu, iż w wielu wypadkach wzajemnie się uzupełniają.

Omawiany tom o rozmowach watykańskich obejmuje różne tematy, podejmowane na przestrzeni wymienionych wcześniej lat. I tak pierwszym istotnym tematem jest kwestia regulacji polskiej administracji kościelnej na ziemiach zachodnich i północnych. Zagadnienie to mogło pojawić się jako obszar rozmów, zakończony, jak wiadomo, pozytywnym rozstrzygnięciem Stolicy Apostolskiej w roku 1972, przede wszystkim w wyniku podpisania w roku 1970 traktatu pomiędzy PRL a RFN. Traktat nie przesądzał jednak automatycznie o regulacji sytuacji Kościoła na obszarze 1/3 obszaru Polski, wręcz przeciwnie wówczas właśnie wokół tej kwestii rozpoczęła się gra dyplomatyczna (słowo niezręczne, lecz oddające poniekąd rzeczywistość) pomiędzy różnymi zainteresowanymi czynnikami, dążącymi do załatwienia tej sprawy zgodnie z własną wizją. Śledząc zapiski arcybiskupa dostrzegamy dyplomatyczną mądrość polskiego Kościoła i jego pasterzy, którzy umieli w tej trudnej sytuacji podjąć wyzwanie i sprawę rozstrzygnąć w zgodzie z rzeczywistym interesem narodowym.

Dalsze tematy podejmowane na kartach pracy to przede wszystkim sytuacja Kościoła w Polsce czy tzw. polityka wschodnia Watykanu widziana z polskiej perspektywy. Kwestia ta jest istotna choćby dlatego, że widzimy tu coraz większą aktywność dyplomatyczną władz PRL, które coraz częściej próbowały podejmować rozmowy z agendami watykańskimi, pomijając Prymasa Wyszyńskiego i Episkopat Polski, co kończyło się zazwyczaj dla nich niepomyślnie, w dużym stopniu dzięki trzeźwości ówczesnego sekretarza Episkopatu. Pewną ciekawostką jest fakt, że jednym z przedmiotów rozmów w roku 1977 była wizyta Edwarda Gierka w Watykanie i jego audiencja u Ojca Świętego, którą wielu czytających z pewnością pamięta ze względu na jej wydźwięk propagandowy.

Ciekawe spostrzeżenie wiąże się z rozmowami z lat 1978-86, a więc okresu, kiedy na stolicy Piotrowej zasiadł Jan Paweł II. Widoczna wydaje się większa liczba bezpośrednich kontaktów arcybiskupa Dąbrowskiego z samym Papieżem i prowadzenie części rozmów w jego obecności.

Oczywiście praca może spotkać się z zarzutem, że naświetla omawiane w niej zagadnienia tylko z jednej strony, przez co może okazać się nieobiektywna. Odpowiedź na takie stawianie sprawy wydaje się prosta. Po pierwsze: tego typu źródło zawsze można starać się konfrontować z innymi źródłami, po drugie w niektórych wypadkach tak wyraźnie widać, że białe jest białe, a czarne - czarne, że takiej potrzeby po prostu nie ma, po trzecie wreszcie zważmy na to, kto jest autorem notatek i zastanówmy się, czy i do jakiego stopnia tego formatu mąż stanu jak arcybiskup Dąbrowski miałby być nieobiektywny czy mijać się z prawdą.

Piotr Sutowicz

Peter Raina, Arcybiskup Dąbrowski - rozmowy watykańskie, Warszawa 2001, s. 272.