Październik 2002

Problem invocatio Dei w traktacie konstytucyjnym Unii Europejskiej
ks. bp Jan Tyrawa

Rodzino, stań się tym, czym jesteś!
Jan Wagner

Konkubinat i co dalej?
Tadeusz Kamiński

O różańcu
Tomasz Bojanowski

Nowi doktorzy honoris causa Papieskiego Wydziału Teologicznego


Modlić się o świętych
z o. prof. Ambrogio Eszerem OP, relatorem generalnym w watykańskiej Kongregacji do spraw Kanonizacyjnych, rozmawia ks. Michał Machał

Nowi polscy błogosławieni, beatyfikowani przez papieża Jana Pawła II na Błoniach krakowskich 18 sierpnia 2002 roku


Szkoła szczęścia
z księdzem Janem Gondro - Dyrektorem Salezjańskiego Gimnazjum im. Edyty Stein rozmawia Barbara Juśkiewicz

Wrocławski kościół sanoczan
Jan Zacharski

Josemaría Escrivá - święty XXI wieku
Szymon Wojtasik

800-lecie klasztoru w Trzebnicy
ks. Antoni Kiełbasa SDS

PRL a Watykan
Piotr Sutowicz

Tyś jest Ziemia
Paweł Kubicki




Strona główna

Archiwum

PRL a Watykan
Piotr Sutowicz


Powszechnie wiadomo, że jednym z ważnych aspektów komunizmu była jego walka z religią. W Polsce najbardziej objawiło się to w odniesieniu do Kościoła katolickiego, który skupiał większość Polaków, a w związku z faktyczną likwidacją niezależnych od państwa narodowych instytucji był jedyną strukturą nie kontrolowaną przez władze. Stąd od początku panowania władzy komunistycznej w Polsce starała się ona wszelkimi dostępnymi środkami, nie uciekając przed otwartą konfrontacją, o ile okoliczności na nią pozwalały, tę strukturę sobie podporządkować, a w dalszej kolejności zupełnie unicestwić.

Ciekawy aspekt działalności PRL, będący częścią polityki wyznaniowej tego państwa przedstawił ostatnio Peter Raina w swej pracy "Cele polityki władz PRL wobec Watykanu". W książce prezentuje on cały szereg dokumentów, pochodzących z archiwów państwowych które szerszemu ogółowi umożliwiają wyrobienie sobie opinii na temat aktywności komunistów w kontaktach z Watykanem, z którym oficjalnie zerwano stosunki dyplomatyczne w roku 1945.

Czytając dokumenty oraz wstęp autora dochodzimy do jednoznacznego wniosku, że także na polu dyplomatycznym przyświecał politykom PRL-owskim ten sam, opisany powyżej cel. Najpełniej przebija to w dokumentach państwowych, mówiących o konieczności nawiązania stosunków dyplomatycznych z Watykanem, co np. miałoby według komunistycznych władz skrępować zbyt, ich zdaniem samodzielną politykę prymasa Wyszyńskiego, jak napisał w swej notatce z 1971 r. minister Spraw Zagranicznych Stefan Jędrychowski o korzyściach politycznych z rozmów z Watykanem: przez fakt bezpośrednich dwustronnych negocjacji z Watykanem eliminujemy z nich Wyszyńskiego, odbieramy episkopatowi monopol na kontakty z Sekretariatem Stanu i ogólnie z Kurią Rzymską oraz stwarzamy przesłanki sprzyjające ewolucji stanowiska episkopatu polskiego i procesu przewartościowania jego postawy politycznej, narzuconej hierarchii przez Wyszyńskiego. Ponadto znormalizowanie stosunków z Watykanem i obecność w Warszawie jego przedstawiciela wpłynie niewątpliwie na zbliżenie episkopatu do państwa i na otwarcie możliwości przegrupowań personalnych w hierarchii polskiego kościoła katolickiego.

Ten ostatni cel jeszcze dosadniej określony został w opracowaniu specjalistów w KC PZPR również w 1971 r., według którego należało zapewnić państwu, w niezbędnym zakresie wpływ na obsadę stanowisk kościelnych, w sprawach zastrzeżonych dla Watykanu.

Już z tych dwu wybranych cytatów widzimy całkowitą instrumentalizację polityki PRL w dziedzinie kontaktów z Watykanem i podporządkowanie ich celowi nadrzędnemu, czyli ubezwłasnowolnieniu polskiego Kościoła, oczywiście, zupełnie inną kwestią jest, czy Stolica Apostolska dałaby się w tej dziedzinie zwieść.

Warto w tym miejscu przytoczyć również fragment opracowania Urzędu ds. wyznań z roku 1976, oceniające wizytę w Polsce arcybiskupa Luigi Poggiego, w którym mówi się o ofensywnym wystąpieniu "z naszej" (komunistów) strony, m.in. w kwestii braku reakcji Watykanu na polityczne awanturnictwo niektórych hierarchów polskich (Tokarczuk, Wojtyła - w związku z tym ostatnim oprotestowano próby montowania presji moralnej w stosunku do nauczycieli i pracowników oświatowych na terenie archidiecezji krakowskiej). Tekstu tego nie trzeba w tym miejscu komentować, warto jednak postawić pytanie: jakie tajne, być może, nie opublikowane jeszcze, dokumenty dotyczące osoby Jana Pawła II, powstały w ośrodkach rządowych i partyjnych, po październiku 1978 r.

Innym aspektem jest przedstawiony przez Rainę udział niektórych polskich katolików świeckich z "Więzi" i "Tygodnika Powszechnego" w działaniach o charakterze paradyplomatycznym na arenie międzynarodowej, m.in. na Soborze Watykańskim II, które miałyby na celu zdyskredytowanie polityki Prymasa Wyszyńskiego w zakresie antykomunizmu i rzekomego niedostosowania jej do współczesnego świata. Grupa ta również stawiała postulat nawiązania stosunków dyplomatycznych polsko-watykańskich.

Jeszcze inną kwestią związaną z polityką watykańską władz Polski był problem ewentualnego przyjazdu Ojca Świętego Pawła VI do Polski w roku 1966 w związku z uroczystościami milenijnymi, na którą władze godziły się tylko pod warunkiem możliwego wykorzystania jej jako manifestacji poparcia Papieża dla siebie.

Zupełnie inny charakter ma sprawa regulacji stosunków kościelnych na ziemiach zachodnich i północnych, których domagali się dyplomaci PRL, od początku nawiązania nieformalnych kontaktów z dyplomacją watykańską, a co dla Stolicy Apostolskiej było niemożliwe, do momentu formalnego traktatu regulującego prawny status tych ziem, który to fakt nastąpił w roku 1970, zaś ustanowienie na tych ziemiach regularnych diecezji miało miejsce dwa lata później, przy niechęci władz, co również świadczy o jej obłudzie.

Przestudiowanie omówionej książki Rainy prowadzi czytelnika do generalnego wniosku, że działalność dyplomatyczna PRL w kontaktach z Watykanem miała na celu wykorzystanie Stolicy Apostolskiej dla własnych celów politycznych oraz ułatwienie w rozprawieniu się z Kościołem. Fakt, że działania te poniosły fiasko należy uważać za najbardziej pozytywny rezultat tych działań.


Peter Raina, Cele polityki władz PRL wobec Watykanu. Tajne Dokumenty 1967-1989, Warszawa 2001, s. 188.