Wrzesień 2006

Rola rodziny, państwa i Kościoła w edukacji młodego pokolenia
Z listu pasterskiego Arcybiskupa Wrocławskiego

Rodzina w służbie życia
Wanda Półtawska

Jan Paweł II o karze śmierci
ks. Piotr Nitecki

Miłość jako odpowiedź na wyzwania liberalizmu
Bartłomiej Kazubski

O przyczynach klęski matur
Jakub T. Nowicki

Tolerować czy nie tolerować?
Tomasz Włodarski

Ewangelicki kościół Odkupiciela
Stanisław Opasek

Uczony i pasterz
ks. Józef Swastek

I wyrwij z naszej duszy nienawiść...
ks. Antoni Kiełbasa

O wrocławskiej bezpiece
Piotr Sutowicz

Lepsza matka niż matryca
Anna Litwin




Strona główna

Archiwum

Ewangelicki kościół Odkupiciela
Stanisław Opasek



Pozostający w zdecydowanej większości wobec katolickiej ludności miasta wrocławscy protestanci posiadali na terenie Przedmieścia Odrzańskiego (Odrervorstadi) tylko jeden ewangelicki kościół parafialny. Był nim wzniesiony w latach 1821-23 kościół pod wezwaniem Jedenastu Tysięcy Dziewic, mieszczący się przy ul. Ołbińskiej. Starania tej parafii o wzniesienie nowej świątyni rozpoczęły się w roku 1897.
Ważkim argumentem przemawiającym za jej wzniesieniem była ilość wiernych tej wspólnoty parafialnej, liczącej w roku 1898 aż 57 tysięcy osób. Ponieważ taka liczba wiernych uniemożliwiała prowadzenie właściwej pracy duszpasterskiej, w dniu 11 stycznia tego roku postanowiono podzielić wspólnotę na dwie części – wschodnią i zachodnią. Ponad rok później, w dniu l czerwca 1899 roku zamiar ten zrealizowano. Na czele nowej gminy, noszącej od 16 lutego 1900 roku imię Kaiser-Fredrich Gedachtnisgemeinde, a liczącej 22 tysiące wyznawców, stanął pastor Goldman z kościoła Jedenastu Tysięcy Dziewic. Wkrótce dołączył do niego trzeci pastor tego kościoła – Richard Spaeth. 3 marca 1900 roku Spaeth został wybrany na pierwszego pastora gminy Kaiser-Friedrich Gedachtnisgemeinde.

Zmiana nazwy gminy na Erlösergemeinde nastąpiła podczas pierwszego zebrania jej przedstawicieli w dniu 24 kwietnia 1900 roku. Nowy kościół miał przez ponad czterdzieści lat nosić miano Erlöserkirche – Odkupiciela. W dniu l lutego 1901 roku rozpisano konkurs architektoniczny na projekt nowej, protestanckiej świątyni. Był on adresowany do architektów – ewangelików we Wrocławiu jak i w całych ówczesnych Niemczech. Termin nadsyłania prac upływał 15 czerwca 1901 roku. Spośród ponad dwudziestu prac nadesłanych na konkurs najbardziej spodobały się rysunki monachijczyka Karla Hochedera. Warto zaznaczyć, że w skład sądu konkursowego wchodzili oprócz architektów berlińskich także nadburmistrz Wrocławia – Georg Bender oraz z ramienia parafii Odkupiciela, pierwszy pastor nowo budowanej świątyni – Richard Spaeth. Do realizacji wybrano jednak w dniu l lipca 1901 roku projekt Jürgena Krögera (1856-?) z Berlina, zdobywcy trzeciego miejsca w tym konkursie. Nie był on jednak postacią nieznaną we Wrocławiu. Jego dziełem były zrealizowane już tutaj wcześniej projekty ewangelickich kościołów im. Lutra, wzniesionego w latach 1893-96 i imienia Chrystusa oddanego w 1901 roku.

Do budowy pierwszego, ewangelickiego kościoła we Wrocławiu w nowym stuleciu przystąpiono już w rok później. Uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę nowej świątyni odbyło się we wtorek, 26 sierpnia 1902 roku.

Kościół Odkupiciela wybudowano naprawdę w ekspresowym tempie: 16 kwietnia roku pierwszego symbolicznego "pchnięcia szpadlem pod budowę dokonał jej kierownik Probian, a tradycyjną wiechę zatknięto na Erlöserkirche już w dniu 12 września 1903 roku. Zbudowana w ciągu dwóch lat trzynawowa bazylika, stanowiąca dosyć karkołomne połączenie baroku, elementów romańskich, gotyckich, renesansowych i secesji, wzniesiona została na centralnym rzucie greckiego krzyża, rozbudowanym w przyziemiu do prostokątnego planu. We wnętrzu kościoła znajdowała się półokrągła apsyda ze ścianą ołtarzową z ołtarzem-kazalnicą oraz emporą muzyczną mogącą pomieścić stupięćdziesięcioosobowy chór. Wszystko to nakryte zostało wyniosłą kopułą. Znajdująca się we wnętrzu świątyni bogata ikonografia nawiązywała do wezwania kościoła, przedstawiała historię Odkupienia ludzkości od Grzechu Pierworodnego do Ukrzyżowania Chrystusa. Całość tego ogromnego i przytłaczającego założenia dopełniała wysoka na 81 metrów wieża z hełmem. Nowa świątynia o wymiarach 51 na 25 metrów dysponowała miejscami siedzącymi dla tysiąca sześciuset osób. Równie imponująco prezentowały się portale ewangelickiej świątyni. Główny portal zachodni, ozdabiający główne wejście do kościoła Odkupiciela miał dwanaście metrów wysokości. Uwieńczała go postać siedzącego na tronie Chrystusa przedstawionego tutaj jako sędzia. Odkupiciela adorowały dwa klęczące anioły. We wnękach bocznych portalu znajdowały się posągi świętych – Pawła i Jana Ewangelisty.

W pracach przy wznoszeniu nowej świątyni zatrudnione były głównie firmy berlińskie. I tak na przykład wielobarwną polichromię oraz witraże wykonała firma Spinn & Co, według projektu berlińczyka Paula Gethemanna, a ołtarz główny był dziełem Roberta Schirmera. Jedynie okazałe portale z jasnego piaskowca zaprojektował wrocławianin, rzeźbiarz-profesor Albert Werner-Schwarzburg. Kościelne dzwony odlała firma Franz Schilling z Apold w Turyngii. Kościół Erlöserkirche był pierwszą i jak się okazało jedyną świątynią ewangelicką wybudowaną we Wrocławiu w duchu tak zwanego Programu Wiesbadeńskiego. Program ten wysunięto w 1891 roku po zakończeniu budowy wzorcowego ewangelickiego kościoła Ringkirche w Wiesbaden. Postulowano w nim reformę architektoniczną w projektowaniu świątyń protestanckich. Charakterystycznym elementem tego programu było połączenie w jedno ołtarza, ambony i organów tak, aby cała uwaga wiernych skupiona była w jednym miejscu kościoła, tak właśnie uczyniono w Erlöserkirche. Całość budowy pochłonęła kwotę 470 064 ówczesnych marek, z czego 46 200 marek stanowiło sumę dobrowolnych datków wiernych innych protestanckich kościołów miasta. Kredyt jaki wzięła na budowę nowej świątyni ewangelicka gmina wynosił 360 tysięcy marek.

Uroczyste poświęcenie kościoła, którego dokonał inspektor kościelny Matz, odbyło się w piątek 2 września 1904 roku. Nabożeństwo rozpoczęło się o godzinie 10.45. Oprócz najwyższych władz świeckich jak i duchownych uczestniczyli w nim architekt Jürgen Kröger i kierownik jej budowy Probian, a także majstrowie i robotnicy budujący świątynię.

Przez cały czas funkcjonowania ewangelickiego kościoła Odkupiciela opiekę duszpasterską nad wiernymi sprawowało w nim trzech, a w dłuższym okresie czterech pastorów. Oprócz nich w świątyni pracowało dwóch organistów, dwóch zakrystianów, z których jeden pełnił ponadto funkcję skarbnika, dzwonnik, oraz grabarz.

Równolegle do budowy nowej świątyni w 1903-04 roku wybudowano za sumę 116 724 marek dom parafialny. Ten trzypiętrowy budynek, oddany do użytku l października 1904 roku, w przeciwieństwie do samej świątyni Odkupiciela przetrwał do naszych czasów. Jest to nieznacznie wyróżniający się spośród zwartej zabudowy kamienic czynszowych dom stojący przy Placu Staszica 24. Oprócz biura parafialnego mieszczącego się na parterze kamienicy, znajdowały się tutaj mieszkania trzech pastorów oraz pozostałego personelu Erlöserkirche. W oficynie przynależącej do kamienicy zamieszkał dozorca.

Usytuowany we wschodniej części olbrzymiego Rossplatz ewangelicki kościół Odkupiciela dominował nad całym otoczeniem. Ulokowano go nieprzypadkowo w towarzystwie stojącej nieopodal katolickiej świątyni Świętego Bonifacego. Przez pięć lat katoliccy mieszkańcy Przedmieścia Odrzańskiego zabiegali o budowę swojego kościoła. Ewangelicy zgodę uzyskali już po dwóch latach starań oraz, co więcej, wsparcie finansowe państwa, o którym katolicy mogli tylko pomarzyć. Efekty łatwo było porównać. Wnioski któremu wyznaniu sprzyjało pruskie państwo nasuwały się same. Wysoka na 81 metrów wieża i masywna, czerwona sylwetka Erlöserkirche była znakiem silnej wiary, dominacji i potęgi ewangelików, symbolem ich uprzywilejowanej i niezachwianej pozycji w kajzerowskich Niemczech Wilhelma II.

Ewangelicka gmina działała nader prężnie. Zanim powstał sam kościół, miał on już swój chór. Założył go l sierpnia 1904 roku Max Thomala, pierwszy organista i kantor świątyni. Od 9 lutego 1906 roku pomocnik gminy założył i prowadził męski związek młodzieży ewangelickiej, a 26 marca tego roku założono w parafii kobiecy związek opiekunek. Działania gminy bywały także wspomagane przez jej parafian. Na założenie domu opieki, który miałby działać pod patronatem świątyni rentier Thiele zaofiarował w 1907 roku legat na sporą sumę pieniędzy – 10 tysięcy marek. W dziesięć lat później, w 1917 roku także rentier, o nazwisku Suchantke, przekazał na rzecz gminy swoją działkę budowlaną przy Rosenthalerstrasse 21 (obecna Pomorska). Ogółem tylko w latach od 1900 do 1924 roku budżet ewangelickiej gminy zasilili wierni zapisami testamentowymi na sumę 80 771 marek.

Lata pomyślnego rozwoju i prosperity przerwał wybuch I wojny światowej. Do służby w pruskiej armii powołano tylko w 1914 roku 612 mężczyzn należących do parafii. Później na fronty wojennych zmagań trafiały kolejne roczniki. Podczas czterech wojennych lat parafia niosła swoją pomoc dla najbiedniejszych i stale ubożejących parafian. Szczególną troską otoczono najmłodszych, organizując dla nich zbiórki i rozdawnictwo odzieży.

Lata wojny światowej przyniosły organizowane przez parafię Odkupiciela zbiórki metali kolorowych niezbędnych dla wysiłku wojennego Niemiec. Świątynia ewangelików z Odrervorstadt złożyła bowiem także i swoją ofiarę na ołtarzu Marsa. W dniu 6 lipca 1916 roku z Erlöserkirche zdjęto miedziany dach, przekazując 3737 kg miedzi na cele wojenne. Ogołocony dach przykryto blachą cynową, nie posiadającą znaczenia strategicznego. 10 czerwca 1917 roku przekazano armii 3350 kg brązu. Tyle bowiem ważyły dwa kościelne dzwony, które po raz pierwszy rozbrzmiały z wieży 17 listopada 1903 roku. Od tej pory wiernych na modlitwę wzywał głos pozostawionych tutaj dwóch małych dzwonów, tak zwanych dzwonów wielkanocnych. Najmniejszy z nich nosił nazwę Ofterglocke.

W I wojnie światowej zginęło na wszystkich frontach tej wojny 739 parafian z Erlöserkirche, Aż tyle nazwisk musiano wpisać w Księgę Poległych. Pomnik ku ich czci zaprojektowany przez prof. Schipke poświecono w dniu 12 listopada 1922 roku.

Pomimo biedy i powojennego zamętu jaki panował w pokonanych i upokorzonych Niemczech, już w dniu 29 czerwca 1922 roku uroczyście zawieszono trzy nowe dzwony "z lanej stali" o wadze 2732, 1412 i 807 kilogramów. Od początków 1923 roku uruchamiano je elektrycznie. Wspomniane już wcześniej dwa małe dzwony wielkanocne przekazano ewangelickiej wspólnocie w Pampitz.

Nie zaniedbano, oczywiście, dalszej pracy charytatywnej jak i duchowej opieki, zwłaszcza wśród młodego pokolenia. W 1920 roku założono szkółkę niedzielną, z której korzystało 68 uczniów. W dniu 1 lipca 1924 roku swoje podwoje otworzył długo planowany dom dla młodzieży. Znalazł on swoje miejsce w sali na parterze kamienicy przy Rosenthalerstrasse 11/13.

W ciągu swojego krótkiego, bo nieco ponad czterdziestoletniego żywota ewangelicka parafia Erlöserkirche miała trzech "pierwszych po Bogu" pastorów. Pierwszym z nich był pastor Richard Spaeth, związany wcześniej z parafią Jedenastu Tysięcy Dziewic. Spaeth był synem pastora, Hermana Spaetha, doktora teologii i pierwszego pastora ewangelickiego kościoła św. Elżbiety. Pełnił niezmordowanie swoją funkcje do roku 1933, a wiec przez trzydzieści trzy lata. Przez rok stanowisko po nim nie zostało obsadzone. Następnie w latach 1935-39 funkcję pierwszego pastora sprawował związany z Odkupicielem od 1912 roku pastor Walter Sommer. Ostatnim w latach 1940-45 pierwszym pastorem Erlöserkirche był doktor filozofii, pastor Karl Haack, także wieloletni, bo od 1917 roku, duchowny tej świątyni. Liczebność parafii lat powojennych i lat II wojny światowej wahała się od 24 do 30 tysięcy dusz .

W niedzielę, 28 kwietnia 1945 roku, w siedemdziesiątym trzecim dniu oblężenia Twierdzy, aby nie ułatwiać sowieckiej artylerii ostrzału zaplecza walczących oddziałów, niemieccy saperzy wysadzili wieżę kościoła Odkupiciela w połowie jej wysokości. Cała świątynia wyszła potwornie okaleczona z oblężenia Festung Breslau. Zaczynał się jej nowy i krótki, bo zaledwie jedenastoletni żywot kościoła Odkupiciela pod nowymi rządami.

Pod koniec zimy 1947 roku zniszczoną świątynią zaopiekowali się wyznawcy Kościoła starokatolickiego i pod przywództwem swojego biskupa Zygmunta Szypołda (1909-1964) rozwinęli prężną działalność społeczno-duszpasterską. W krótkim czasie zdobyli sobie około tysiąca wyznawców.

Starokatolicy mieli też zmysł biznesowy, bowiem z dużym powodzeniem prowadzili pralnię bielizny mieszczącą się przy ul. Obrońców Pokoju 16. Funkcjonowanie obok siebie dwóch konkurencyjnych obrządków rodziło czasami nawet zabawne nieporozumienia. Pewnego razu, jak wspomina ks. Szetelnicki, pewien przybyły z prowincji ksiądz rzymskokatolicki rozpoczął nawet spowiedź u samego biskupa Szypolda. Po spostrzeżeniu pomyłki udał się do kościoła św. Bonifacego. Trudno się więc dziwić, że podobnej dezorientacji ulegali łatwo też ludzie świeccy, nie obeznani w doktrynalnych zawiłościach. Z czasem jednak, zwłaszcza po rozwinięciu przez księży parafii św. Bonifacego akcji uświadamiającej wiernym istotne różnice obu wyznań, liczba osób uczestniczących w nabożeństwach starokatolików zaczęła systematycznie maleć. Wkrótce starokatolicy zrezygnowali z odprawiania swoich nabożeństw w ocalałej bocznej nawie kościoła Odkupiciela i przenieśli je do zakrystii. Ostatecznie, pod koniec 1950 roku, gdy koszty utrzymania, a tym bardziej przeprowadzenia odbudowy potwornie zniszczonej świątyni przerosły możliwości starokatolików, kontynuowali oni swoją działalność w kaplicy mieszczącej się przy ul. Emila Zegadłowicza 32 na pobliskim Kleczkowie. Co ciekawe, sam biskup Zygmunt Szypold pod wpływem zmian, jakie zaszły w Kościele po II Soborze Watykańskim, wrócił na jego łono i został pochowany na rzymskokatolickim cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu.

Starania Kurii Arcybiskupiej dotyczące przekazania kościoła Odkupiciela pod zarząd parafii św. Bonifacego podjęte w latach 1953-54 nie dały jednak rezultatu. Kościół Odkupiciela rozebrano ostatecznie w 1956 roku. Na miejscu olbrzymiej niegdyś ewangelickiej świątyni urządzono miejski skwerek, a w 1973 roku postawiono tam pawilon handlowy.