Marzec 2005

Nawrócenie w Roku Eucharystii
Fragment Listu pasterskiego na Wielki Post 2005
ks. abp. Mariana Gołębiewskiego


Dary Zmartwychwstałego
ks. Mariusz Rosik

Jakie radio katolickie?
Krzysztof Kunert

Kaplica Świętych Schodów w Sośnicy
ks. Mieczysław Kogut

Bez miłości człowiek wariuje?
Józef Augustyn SJ

Eucharystia – pełnia życia dla członków Kościoła
ks. Wiesław Wenz

U świętego Józefa we Wrocławiu
Piotr Stefaniak

Myśląc o Pasji Mela Gibsona
Mieczysław Pater

Czym jest harcerstwo?
ks. Sebastian Ligorowski

Naród ogłupiony. Polacy w dniu śmierci Stalina
Wojciech Trębacz
Franciszkanie na Karłowicach
Rozmowa z o. Tobiaszem Piećko

Ewangelizują przez muzykę i śpiew
Bożena Rojek

Czy św. Łukasz czytał Homera?
ks. Rafał Kowalski




Strona główna

Archiwum

Czym jest harcerstwo?
ks. Sebastian Ligorowski



Harcerstwo to przede wszystkim wielki ruch ludzi, których łączy wspólna idea zawarta w Prawie i Przyrzeczeniu Harcerskim. Pomimo że ich obecne wersje pochodzą jeszcze sprzed II wojny światowej, to myśli w nich zawarte nic nie straciły na aktualności i najlepiej odzwierciedlają to, czym jest harcerstwo. Służba Bogu i Ojczyźnie, niesienie pomocy bliźnim i w końcu wierność zasadom wyznaczanym przez Prawo Harcerskie to przesłanie, jakie od ponad 90 lat niesie ze sobą harcerstwo, kształtując młodych ludzi w duchu religijności, patriotyzmu i bycia przydatnym ludziom wokół siebie.

Początki skautingu sięgają 1908 roku. Wtedy to brytyjski generał Sir Robert Baden-Powell obmyślił, na podstawie obserwacji zachowań młodzieży w Anglii, Indiach i Afryce Płd., nowy sposób wychowania młodzieży, który niewiele miał wspólnego z tradycyjną, szkolną metodą wychowawczą. Stał się organizatorem pierwszego obozu młodzieżowego na wyspie Brownsea, który zapoczątkował ruch skautowy rozpowszechniony potem na cały świat przez ludzi zafascynowanych skutkami tej metody. Książka Baden-Powella Skauting dla chłopców, szybko dotarła także na ziemie polskie pod zaborami. Dotarła ona także do Lwowa, gdzie w ramach kary za niewykonanie swoich obowiązków, dostał ją do przetłumaczenia młody student Politechniki Lwowskiej, Andrzej Małkowski. Książka tak nim zawładnęła, że w ciągu kilku miesięcy we Lwowie istniały już cztery drużyny skautowe, w tym jedna żeńska. Nie kopiował on jednak wprost wzorców angielskich, gdyż, jak sam twierdził, wiele z nich nie mogło zostać zastosowane w Polsce. Przede wszystkim dodał do skautingu elementy wychowania patriotycznego oraz abstynencję od napojów alkoholowych i tytoniu. Harcerstwo, które zrodziło się w 1911 roku, to, jak określił to sam Małkowski, skauting plus niepodległość.

Harcerstwo to przede wszystkim system wychowawczy, czyli system mający na celu wychowanie młodego człowieka według pewnej metody. Tym systemem jest harcerska metoda wychowawcza, której elementami są zajęcia na świeżym powietrzu, dobrowolność uczestnictwa, praca nad sobą, system zastępowy, współzawodnictwo, brak podziału na wychowawców i wychowanków, przeżycie, stopniowanie trudności. Te wszystkie elementy, umiejętnie stosowane przez drużynowego mają doprowadzić do wychowania dziecka w duchu samodzielności i zaradności. Harcerska metoda wychowawcza sprawdziła się w ciągu wielu lat trwania harcerstwa. Postawa harcerzy zarówno w czasie I wojny światowej (wielu spośród żołnierzy Legionów było harcerzami – najsłynniejszym był płk Leopold Kula-Lis) jak i w czasie walk o niepodległość (najlepszy przykład stanowią tutaj Lwowskie Orlęta, ale także ks. Ignacy Skorupka, instruktor harcerski, który szedł do boju na czele harcerzy swojej drużyny).

Harcerstwo sprawdziło się przede wszystkim w okresie międzywojennym przygotowując zastępy młodych ludzi, którzy wierni Idei Harcerskiej nie wahali się przyznawać do polskości i oddać swego życia na ołtarzu Ojczyzny. Okres międzywojenny to jednak także podziały w harcerstwie. Powołany do życia 1 listopada 1918 roku Związek Harcerstwa Polskiego, połączył organizacje harcerskie trzech zaborów, ale następowały rozłamy na tle stosunków społecznych panujących w Polsce, stosunku do religii, czy w końcu stosunku do władz państwowych po przewrocie majowym w 1926 r. Szybko z ZHP oddzieliła się grupa instruktorów związanych z komunistami, która utworzyła Czerwone Harcerstwo. Odłączyły się też organizacje mniejszości narodowych. W samym ZHP nie doszło nigdy do rozpadu, ale silne były animozje pomiędzy instruktorami, o czym świadczyło zakładanie Kręgów Instruktorskich, w tym najbardziej znanych społecznikowskiego Kręgu Instruktorskiego im. Mieczysława Bema (KIMB znany z Kamieni na szaniec) czy podążający za francuskim jezuitą o. J. Savinem Krąg Świętego Jerzego, pragnący silniejszego wpływu religii katolickiej na wychowanie harcerzy. Harcerstwo nigdy nie stało się ruchem zupełnie jednolitym i całkowicie połączonym, a późniejsze ingerencje państwa w działalność Związku przynosiły więcej szkody niż pożytku. W czasie II wojny światowej harcerstwo szybko włączyło się w nurt walki z okupantami. Osoby związane z władzami przedwojennego ZHP stworzyły Szare Szeregi, w których podstawą wychowania miała być walka o odzyskanie niepodległości. Oprócz Szarych Szeregów powstała też druga organizacja, Hufce Polskie, kierowana przez harcmistrza Rzeczypospolitej Mariana Sedlaczka, która stawiała przede wszystkim na wychowanie ideowe, w trosce o dobro młodzieży zagrożonej przez amoralne otoczenie czasu wojny.

Po II wojnie światowej młodzi ludzie zafascynowani postawą bohaterów Kamieni na szaniec tworzyli spontanicznie drużyny harcerskie w całej Polsce. Chociaż Przyrzeczenie i Prawo Harcerski zostało przez władze PKWN zmienione już w 1945 roku, to liczba harcerzy pod koniec tego roku osiągnęła 200 tysięcy osób. Władze komunistyczne nie mogły się jednak pogodzić z udziałem przedwojennych instruktorów w wychowaniu młodzieży, nie mogły nawet spokojnie patrzeć na udział we władzach harcerskich tych spośród nich, którzy przed wojną byli uważani za lewicowych. Nowa władza promowała nowych ludzi, którzy wypaczyli Ideę Harcerską, zakazując wychowania religijnego, wprowadzając koedukację do szczebla drużyn, wprowadzając do ZHP elementy wychowania pionierskiego, a w końcu w 1948 roku doprowadzili do likwidacji ZHP i włączenia harcerstwa do Związku Młodzieży Polskiej. I chociaż w 1956 roku reaktywowano na zjeździe w Łodzi ZHP to dalej przedwojenni instruktorzy mieli utrudnioną pracę z młodzieżą. Sam zaś Związek szedł po linii współpracy z władzami komunistycznymi wprowadzając w pewnym okresie obowiązkowość przynależności młodzieży licealnej do Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej. Ten i inne fakty przysłoniły pozytywne inicjatywy programowe w ZHP takie jak pracujący z dziećmi chorymi i upośledzonymi "Nieprzetarty Szlak", sztab "Wieś", warszawski eksperyment wędrowniczy czy rozwój specjalności. O ścisłej współpracy władz harcerskich z partią może świadczyć także wypowiedź Leszka Millera, który w czasie obrad Okrągłego Stołu oświadczył wprost, że "harcerstwa partia nie odda". Od wydarzeń sierpniowych 1980 roku w ZHP zaczęły uaktywniać się środowiska opozycyjne wobec oficjalnych władz Związku. Na bazie tych środowisk utworzono we wrześniu 1980 roku Kręgi Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM), który postulował powrót do przedwojennych wzorców wychowawczych, do tradycyjnych stopni, sprawności harcerskich, do wychowania religijnego. Jednocześnie wiele środowisk harcerskich zaczęło wprost występować z ZHP, jak np. lubelski Krąg "Zawisza", z którego utworzono w 1981 r. Harcerski Ruch Liturgiczny, a później Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego "Zawisza". KIHAM zorganizował m.in. Zlot 70-lecia harcerstwa w Krakowie w 1981 roku, na którym po raz pierwszy od wielu lat odbyła się oficjalna Msza święta dla harcerzy. Osoby zaangażowane w działalność KIHAM, były także zaangażowane w inną działalność opozycyjną wobec władz komunistycznych. Pomimo tego, że działalność KIHAM-u zakończyła się w 1982 roku, to myśl o harcerstwie według zasad tradycyjnych przetrwała wśród młodych instruktorów. Zaowocowało to pojawieniem się Białej Służby w czasie pielgrzymki papieża Jana Pawła II w 1983 r. i późniejszymi próbami zmiany sytuacji w

ZHP. Biała Służba była więc próbą pokazania, że harcerstwo nie jest ruchem Partii, że harcerze nie pokazują się tylko z okazji 1 Maja czy 22 Lipca, lecz pełnią służbę ludziom wtedy gdy jest ona potrzebna. W oparciu o lokalne sztaby Białej Służby powstała później niejawna organizacja instruktorska Ruch Harcerski, który w 1988 r. przyjął nazwę Ruchu Harcerstwa Rzeczypospolitej (RHR). Środowiska późniejszego RHR organizowały obchody 3 maja, 11 listopada, brały udział w pogrzebie ks. Jerzego Popiełuszki. Na każdy przejaw działalności opozycyjnej władze ZHP reagowały wyrzucaniem z organizacji i innymi represjami, łącznie ze wspomaganiem infiltracji środowisk niepokornych przez Służbę Bezpieczeństwa.

Po zmianach 1989 r. we władzach ZHP nadal obowiązywała stara linia programowa, utrzymano nawet statutowe zapisy o wiodącej roli partii, pomimo tego, że partia ta już nie istniała, część instruktorów zdecydowała się więc na opuszczenie ZHP i założenie dwóch innych organizacji Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej i ZHP rok założenia 1918. Oprócz tych dwóch dużych organizacji działało jeszcze kilka mniejszych jak Polska Organizacja Harcerska, Stowarzyszenie Harcerskie i inne. Procesy scaleniowe doprowadziły z kolei do powstania trzech organizacji harcerskich na skalę ogólnokrajową. Są to Związek Harcerstwa Polskiego, Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej i Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego "Zawisza" Federacja Skautingu Europejskiego. Te trzy organizacje reprezentują dziś Ruch Harcerski w Polsce, idąc innymi drogami rozwoju, prezentując inne style wychowawcze, bazując też na innych tradycjach. Jedna organizacja podkreśla otwartość na ludzi wszystkich kultur, wyznań i światopoglądów, inna bazuje na sprawdzonych przedwojennych metodach wychowania harcerskiego, jeszcze inna podkreśla swoje przywiązania do kultury europejskiej jednoczącej się na podstawie jedności chrześcijańskiej, jedności ducha a nie polityki. Wszystkie razem świadczą zaś o potrzebie ciągłego trwania w służbie Bogu, Polsce i bliźnim.