PATRONAŁ ŚLĄSKIEJ ARCHIKATEDRY

Książęca mitra św. Jadwigi, cz. 4

Radość dzisiejszego święta, które przyniósł obieg roku, przeżywamy
z gorliwą pobożnością doświadczając służby błogosławionej Jadwigi.

(cyt. za: S. Araszczuk, Oficja rymowane o św. Jadwidze, Legnica 1996)

KS. STANISŁAW WRÓBLEWSKI

Ziębice

Święci patronowie Kościoła wrocławskiego:
św. Jan Chrzciciel i św. Jadwiga Śląska podtrzymujący
herb biskupstwa. Stronica tytułowa statutów diecezji
wrocławskiej z 1512 r., wyd. F. Kolsse

REPRODUKCJA J. SAWICKI W: CONCILIA POLONIAE, SYNODY DIECEZJI WROCŁAWSKIEJ I ICH STATUTY

Powyższy tekst, będący antyfoną I nieszporów XIII-wiecznego oficjum brewiarzowego ku czci św. Jadwigi, śpiewany był zarówno w chórach cysterskich konwentów, jak i przez kanoników wrocławskiego kościoła katedralnego. Nabrał on szczególnego znaczenia, gdy św. Jadwiga, księżna Śląska i Polski, po swojej kanonizacji w 1267 r. została ustanowiona jako drugorzędna patronka katedry, co poświadcza jednoznacznie najstarszy protokół wizytacyjny katedry wrocławskiej z 1580 r.
Św. Jadwiga patronka
Patrocinium katedralne św. Jadwigi należy rozpatrywać w szerszym spektrum geografii sakralnej, a także w kontekście lokalnego kultu rodzimej świętej. Podstawowym wektorem jego rozwoju była bulla kanonizacyjna księżnej wydana przez papieża Klemensa IV dnia 26 III 1267 r. w Viterbo.
Dokument ten ukazuje troskę papiestwa o rozwój kultu św. Jadwigi: „Aby słaby człowiek nie zaniedbał, co jest mu potrzebne do zbawienia, nakazujemy i polecamy przez ten list apostolski, abyście sprawili i rozporządzili, że uroczystość świętej Jadwigi przez chrześcijańskich wiernych obchodzona ma być w waszych biskupstwach i miastach dnia 15 października, w dniu, w którym z drogi pojechała do ojczyzny wieczności przekraczając granice skończonego świata ku niebieskiej koronie; a to niech dzieje się z pieczołowitym nabożeństwem”.
Papież z racji inauguracji kultu św. Jadwigi związanego z inwencją, elewacją i translacją relikwii św. Jadwigi nadał ponadto przywileje odpustowe, co miało za zadanie podniesienie rangi i zgromadzenie jak największej liczby uczestników tych pierwszych w diecezji wrocławskiej obrzędów kanonizacyjnych. Warto jako ciekawostkę dodać, że po tymczasowej translacji w 1267 r. doczesne szczątki św. Jadwigi spoczęły w Trzebnicy, w kaplicy św. Jana Chrzciciela – głównego patrona diecezji i katedry wrocławskiej, będącego także w wielkiej czci na dworze książęcym Piastów Śląskich. Nie dziwi zatem, że księżna została włączona do patronału Śląska i wrocławskiego Kościoła. Troszczyli się o to zarówno duchowni, jak i władcy świeccy. Zgodnie z bullą arcybiskup gnieźnieński Janusz na synodzie odbytym w Pajęcznie 16 X 1269 r. zalecił uroczyste obchody w diecezjach polskich poświęcone św. Jadwidze, nadając przy tym ich uczestnikom łaski odpustowe.
Analiza zachowanych średniowiecznych kalendarzy liturgicznych wskazuje, że kult świętej szybko rozszerzył się na obszarze dzielnicowej Polski. Również liturgia zakonna, szczególnie cysterska, wcześnie zaakcentowała znaczenie św. Jadwigi, troszcząc się o jej rozwój, odpowiednią oprawę i splendor mający na celu pogłębienie wrażliwości religijnej wiernych. W krótkim czasie po kanonizacji w centralnym ośrodku kultu św. Jadwigi, w klasztorze cysterek w Trzebnicy, zaczęto szczególnie przyzywać wstawiennictwa św. Jadwigi i dziękować za wszelkie dobrodziejstwa za jej przyczyną udzielone wiernym.
Równolegle z rozwojem liturgii, układaniem tekstów formularzy mszalnych, brewiarzowych i modlitw kult św. Jadwigi rozszerzał się poprzez liczne fundacje obiektów sakralnych ku jej czci: kościołów, kaplic, szpitali czy ołtarzy, również rzeźb i innych form sztuki sakralnej. Przewodzili w tym przede wszystkim zakonnicy i możnowładcy śląscy.
Do propagowania kultu św. Jadwigi dołączyli książęta śląscy, którzy wprowadzili wizerunki św. Jadwigi do swoich pieczęci i monet. Podobnie czyniono w miastach, gdzie lokalne magistraty i korporacje odwoływały się w symbolice i znakach do dziedzictwa św. Jadwigi.
W tym kontekście warto zaznaczyć, że katedra wrocławska nie tylko nosiła jako jedno z patrocinium tytuł św. Jadwigi, ale także w jej wnętrzu znajdowała się wzniesiona w południowej nawie świątyni kaplica pw. św. Jadwigi, ufundowana w XIV w. przez urzędnika wrocławskiej kurii biskupiej Henryka.
Znaczenie kultu św. Jadwigi nie zostało ograniczone wyłącznie do Śląska czy Polski, dostrzeżono je również poza granicami państwa. Osobę świętej propagowano nie tylko w Czechach, ale też w Niemczech, skąd św. Jadwiga pochodziła, oraz w Austrii, jak również poza granicami Alp, gdzie w Italii troszczył się o to biskup Trydentu (1446–1465), pochodzący z okolic Bolesławca Georg Haak.

Na obszarze Austrii rozwojem kultu św. Jadwigi zajmował się jej wnuk, arcybiskup Salzburga Władysław, fundator kaplicy grobowej księżnej w Trzebnicy.
Liturgia jadwiżańska
W pierwszym etapie kult św. Jadwigi rozwijał się w kręgu cysterskim, tam też powstały najbardziej znane teksty euchologijne wykorzystywane w publicznych formach kultu liturgicznego. Oficjalne zaangażowanie władz diecezji wrocławskiej w krzewienie czci wobec świętej datuje się stosunkowo późno, gdyż dopiero w 1344 r. Według XV-wiecznej kroniki Sigismunda Rosicza, w tymże roku na synodzie zwołanym przez biskupa wrocławskiego Przecława z Pogorzeli (1342–1376) obchód ku czci św. Jadwigi został wprowadzony w diecezji wrocławskiej jako święto nakazane. Jednakże niemożliwe staje się ustalenie, czy decyzja ta została podjęta w formie uchwały synodalnej duchowieństwa, czy jako oddzielna konstytucja biskupia, co pozwoliłoby na ukazanie kierunku rozwoju kultu jako oddolnej inicjatywy wynikającej z potrzeby duszpasterskiej, czy jako odgórne zarządzenie zwierzchnika diecezji.
Kalendarze liturgiczne zamieszczone w księgach używanych do sprawowania liturgii diecezjalnej zwierają dwa święta ku czci św. Jadwigi: główna uroczystość 15 października – jako tzw. Dies Natalis (dzień narodzin dla nieba), oraz święto translacji relikwii św. Jadwigi obchodzone 25 sierpnia.
Według liturgii katedry wrocławskiej święto październikowe obchodzono jako święto nakazane (festum fori) z dniem wolnym od pracy. Według kodeksów jeszcze w XIV w. święto otrzymało oktawę, którą obchodzono w bardzo wysokim stopniu rytu – jako duplex. Zachowane z późniejszego czasu księgi liturgiczne zawierają rubrykę, która wskazuje, że święto ku czci Jadwigi obchodzono w najwyższym stopniu obchodu liturgicznego triplex, co zarezerwowane było tylko dla najważniejszych uroczystości kościelnych w diecezji wrocławskiej.
Drugi obchód liturgiczny sprawowany w katedrze wrocławskiej oraz w całej diecezji poświęcony był wydarzeniu translacji, czyli przeniesienia relikwii św. Jadwigi. Według ówczesnych przepisów liturgicznych i prawnych translacja była obrzędem kończącym wydarzenie kanonizacji i inauguracji nowego kultu. W przypadku św. Jadwigi ostateczna uroczysta translacja miała miejsce 25 VIII 1269 r., nazajutrz po święcie św. Bartłomieja – patrona kościoła klasztornego w Trzebnicy i osobistego orędownika pary książęcej, św. Jadwigi i księcia Henryka Brodatego. Święto ewoluowało, gdyż wpierw obchodzono je w randze III-lekcyjnego, następnie IX-lekcyjnego, by w XV w. otrzymało wysoki stopień duplex.
Ważnym dowodem szczególnego znaczenia liturgii ku czci św. Jadwigi w katedrze wrocławskiej było umieszczanie w każdy dzień wolny od innych ważnych obchodów liturgicznych tzw. sufragium, czyli pomocniczej modlitwy na zakończenie głównych godzin brewiarzowych, sprawowanych przez kanoników kapituły katedralnej i innych zobowiązanych do tego duchownych. Modlitwa ta składała się z antyfony (tekst przeznaczony do śpiewania), wersetu i oracji. Myślą przewodnią tej modlitwy było wspomnienie św. Jadwigi jako księżnej pochylającej się nad upadłymi sługami i orędowniczki przed Bogiem wypraszającej dla nich łaski.
W czwartki, gdy nie obchodzono liturgicznie żadnego święta ani wspomnienia (tzw. feria), w katedrze wrocławskiej sprawowano oficjum wotywne ku czci św. Jadwigi, tak jak we wtorki ku czci św. Jana Chrzciciela, głównego patrona diecezji i katedry.
Na zakończenie warto wspomnieć jako ciekawostkę, że arcybiskup Salzburga Władysław, wnuk św. Jadwigi, jako administrator diecezji wrocławskiej po śmierci biskupa Tomasza I (1232–1268) otrzymał od papieża Klemensa IV przywilej pozwalający na zakładanie paliusza (jako insygnium arcybiskupa metropolity używane wyłącznie na terenie swojej metropolii) na obszarze diecezji wrocławskiej w dwa dni w ciągu roku: w uroczystość św. Jana Chrzciciela oraz w uroczystość św. Jadwigi, co kolejny raz wskazuje na niezwykłe znaczenie św. Jadwigi dla Kościoła wrocławskiego.