50. ROCZNICA ODNOWIENIA DIAKONATU STAŁEGO W KOŚCIELE

Diakon – Sługa

Historia Kościoła pokazuje, iż diakonat, jako urząd kościelny,
już od czasów apostolskich zajmował szczególnie ważne
miejsce 
pośród kościelnych posług.

KS. RYSZARD SELEJDAK

Kongregacja ds. Duchowieństwa
Watykan

Diakoni nie są wyświęcani do kapłaństwa, lecz do posługi.
Wszystkie posługi sprawują w ścisłej jedności i zależności od biskupa.
Na zdjęciu: Święcenia diakonatu w katolickiej diecezji Clifton w Wielkiej Brytanii

ZDJĘCIE MARCIN MAZUR

Potwierdza to wyraźnie św. Paweł Apostoł w swoich Listach.
W Liście do Filipian pozdrawia nie tylko biskupów, ale także podporządkowanych im diakonów (por. Flp 1, 1). W 1 Liście do Tymoteusza omawia przymioty i cnoty wymagane do godnego wykonywania przez diakonów ich posługi mającej na celu wzrost i zapewnienie coraz lepszej organizacji wspólnot chrześcijańskich (por. 1 Tm 3, 8-13). Zdaniem św. Pawła diakoni są wezwani do prowadzenia głębokiego życia wewnętrznego i odznaczania się wysokimi kwalifikacjami moralnymi.
W Liście do Efezjan i do Kolosan Apostoł, wspominając diakonów, ma przede wszystkim na myśli Epafrasa i Tychika. Nazywa ich wiernymi sługami Chrystusa, Nowego Przymierza, Ewangelii i wspólnoty kościelnej, umiłowanymi braćmi, wiernymi sługami i współpracownikami w Panu oraz współsługami (por. Ef 6, 21; Kol 1, 6-8; 4, 7).
Wzorem Chrystusa-Sługi
W I i II w. Ojcowie Apostolscy wspominają diakonów przynależących do hierarchicznej struktury kościelnej; towarzyszących biskupom w niedzielę w czasie zbierania się wspólnoty na łamaniu chleba, dziękczynieniu i wyznawaniu grzechów; pełniących funkcję stałych ewangelizatorów we wspólnotach; opiekujących się potrzebującymi, wdowami i sierotami; zanoszących Komunię św. nieobecnym na Eucharystii oraz będących pośrednikami pomiędzy Kościołami lokalnymi. Pisma Ojców Apostolskich ukazują diakonat jako posługę kościelną mającą swój fundament w tajemnicy Chrystusa-Sługi.
Okres od schyłku II do końca V w. jest czasem największej świetności diakonatu. W tej epoce pisarze chrześcijańscy podkreślają w swoich dziełach wielkie znaczenie diakonów i ich posługi we wspólnotach kościelnych.
Kandydaci na diakonów są wybierani z ludu i, jeśli nie ma w stosunku do nich żadnych zastrzeżeń, zostają wyświęcani przez biskupa przez nałożenie rąk. Diakoni nie są wyświęcani do kapłaństwa, ale do posługi. Ich zadania są bardzo zróżnicowane. Służą oni biskupowi poprzez realizowanie jego decyzji i poleceń; wykonują rozmaite czynności liturgiczne w czasie sprawowanej przez biskupa Eucharystii oraz udzielanego chrztu św.; katechizują wiernych; udzielają pomocy charytatywnej chorym i najbardziej potrzebującym. Diakoni wszystkie te posługi sprawują w ścisłej jedności i zależności od biskupa.
Pisarze chrześcijańscy wspomnianej epoki kładą ponadto ogromny nacisk na przestrzeganie zasady misteryjno-ascetycznej, zgodnie z którą diakoni są wezwani do interpretacji ich diakonii na wzór Chrystusa-Sługi. Tym sposobem pragną oni uchronić posługę diakońską przed przekształceniem się w jakąś formę opieki społecznej.

Problematykę dotyczącą diakonatu podejmują w tym czasie również Synody w Elwirze, Arles, Ilirii, Toledo, Orange i Agde. Swoją uwagę koncentrują one zwłaszcza na kwestiach teologiczno-prawnych.
Schyłek starożytnego 
diakonatu
Począwszy od VI w. diakonat, zwłaszcza w Kościele zachodnim, z różnych przyczyn zaczyna tracić na znaczeniu. Słabnie też zainteresowanie nim Soborów i teologów. Diakonat zostaje powoli wchłonięty przez instytucję archidiakonatu, rozumianego bardziej jako ośrodek władzy aniżeli urząd kościelny oparty na sakramencie święceń.
Sobór Trydencki (1545–1563) usiłuje ponownie przywrócić diakonat stały – który w rzeczywistości nie istniał już od dłuższego czasu w Kościele łacińskim – ale bez oczekiwanego skutku. W rezultacie diakonat stał się jedynie etapem formacyjnym i „stopniem przejściowym” do kapłaństwa, a więc zamkniętym w środowisku seminaryjnym. Posługi z nim związane sprowadzały się do wykonywania drugorzędnych funkcji liturgicznych.
Odnowa w duchu Soboru Watykańskiego II
Wraz z Soborem Watykańskim II (1962–1965) sytuacja diakonatu stałego uległa radykalnej zmianie. Podczas zgromadzenia soborowego Kościół zainicjował odnowę wielu dziedzin swej egzystencji, zarówno w wymiarze powszechnym, jak i w wymiarze Kościołów partykularnych. Między innymi, po upływie niemal tysiąca lat, Ojcowie Soborowi postanowili, aby w Kościele łacińskim ponownie przywrócić diakonat jako samodzielny i stały stopień hierarchiczny celibatariuszy lub mężczyzn żyjących w małżeństwie. Na wyraźne podkreślenie zasługuje uwaga, że intencją Soboru nie było przywrócenie starożytnej formy posługi diakona, ale wyraźna odnowa tej posługi w świetle nowej koncepcji władzy świętej oraz potrzeb duszpasterskich Kościołów partykularnych.
Trzeba też przyznać, że Ojcowie Soborowi, uchwalając postulat przywrócenia posługi diakona w Kościele łacińskim, wyrazili jedynie wolę ponownego przywrócenia posługi diakona jako trwałego i właściwego stopnia hierarchicznego. Wprowadzenie oraz forma sprawowania tej posługi uzależniona została od decyzji Konferencji Biskupów, którzy kierując się duchowym dobrem wiernych, winni w zależności od potrzeb Kościołów partykularnych przedłożyć prośbę Stolicy Apostolskiej o uzyskanie zgody na wprowadzenie diakonatu stałego na danym terenie.
Na skutek decyzji Ojców Soborowych dla diakonatu z jednej strony otwarł się trudny, ale żywotny proces legislacyjny ze strony Stolicy Apostolskiej i poszczególnych Konferencji Biskupów, z drugiej zaś proces uświadamiania sobie przez wspólnoty kościelne potrzeby pełnej dyspozycyjności w stosunku do „nowego” urzędu.

Diakonat stały uzdalnia powołanych do niego, aby mogli służyć „tajemnicom Chrystusa i Kościoła”.
Na zdjęciu: Nowo wyświęceni diakoni stali w katolickiej diecezji Clifton w Wielkiej Brytanii

ZDJĘCIE MARCIN MAZUR

Dokumenty Kościoła o diakonacie
Papież Paweł VI Listem apostolskim Sacrum diaconatus ordinem z 18 czerwca 1967 r. przywrócił diakonat stały, wyróżniający się niezmazalnym swoim charakterem i szczególną swoją łaską, która uzdalnia powołanych do niego, aby mogli na sposób stały służyć „tajemnicom Chrystusa i Kościoła”. Następnie 18 czerwca 1968 r. na mocy Konstytucji apostolskiej Pontificalis Romani zatwierdził nowe obrzędy w święceniu diakona, prezbitera i biskupa. W Liście apostolskim Ad pascendum z 15 sierpnia 1972 r. sprecyzował zaś warunki przyjęcia i święceń kandydatów do diakonatu.
Zasadnicze elementy tych przepisów zostały zawarte w przepisach Kodeksu Prawa Kanonicznego promulgowanego przez Jana Pawła II w dniu 25 stycznia 1983 r.
Niedługo po zakończeniu obrad soborowych Kongregacja Edukacji Katolickiej wydała List okólny Come è a conoscenza. Uczyniła to, aby wyjść naprzeciw naglącej potrzebie zdefiniowania niektórych norm dotyczących przygotowania kandydatów do diakonatu stałego, zasygnalizowanej przez Konferencje Biskupie pragnące przywrócić urząd diakona stałego w Kościołach partykularnych. Ostatnimi bardzo ważnymi dokumentami Magisterium Kościoła, odnoszącymi się do diakonatu stałego, są Wytyczne dotyczące formacji diakonów stałych wydane przez Kongregację Edukacji Katolickiej oraz Dyrektorium o posłudze i życiu diakonów stałych wydane przez Kongregację ds. Duchowieństwa.
Oba dokumenty zostały opublikowane 22 lutego 1998 r.
Dokument Kongregacji Edukacji Katolickiej podaje niektóre zasady orientacyjne dotyczące formacji diakonów stałych oraz zawiera dyrektywy, które powinny być wzięte pod uwagę przez poszczególne Konferencje Biskupów w trakcie przygotowywania krajowych programów formacyjnych.
W ten sposób Kongregacja pragnęła zaoferować Konferencjom konkretną pomoc, podobnie jak to miało miejsce w przypadku Ratio fundamentalis institutionis sacerdotalis w celu ułatwienia im prawidłowego wypełnienia przepisów kan. 236 Kodeksu Prawa Kanonicznego oraz zagwarantowania Kościołowi jedności, powagi i kompletności formacji kandydatów do diakonatu.
Z kolei Dyrektorium o posłudze i życiu diakonów stałych Kongregacji ds. Duchowieństwa ukazuje status prawny diakona, jego posługę, duchowość oraz formację stałą.
Obydwa dokumenty, wydane wspólnie przez wspomniane Dykasterie Watykańskie, przy zachowaniu własnej tożsamości i specyficznej wartości prawnej, uzupełniają i odwołują się do siebie na mocy logicznego związku.
Z pewnością stanowią one dużą pomoc Konferencjom Biskupim przy podejmowaniu decyzji o wprowadzaniu diakonatu stałego w Kościołach partykularnych.

Zadaniem diakona jest głoszenie Słowa Bożego

ZDJĘCIE MARCIN MAZUR

W tym kontekście warto też wspomnieć Motu proprio Omnium in mentem, papieża Benedykta XVI z 26 października 2009 r. Tym dokumentem zmodyfikował on m.in. kanony 1008 i 1009 Kodeksu Prawa Kanonicznego dotyczące świętych szafarzy, aby dostosować je do zmienionej treści n. 1581 Katechizmu Kościoła Katolickiego. Jeśli chodzi o diakonat stały, bardzo ważny jest zwłaszcza kan. 1009. Został on rozszerzony o nowy, trzeci paragraf, który mówi: „Ci, którzy zostali ustanowieni biskupami lub prezbiterami, otrzymują misję i władzę działania w osobie Chrystusa-Głowy, natomiast diakoni zostają ustanowieni po to, by służyli ludowi Bożemu poprzez diakonię liturgii, słowa i miłości” (Omnium in mentem, art. 3). Paragraf ten, wskazując na różnicę między stopniami sakramentu święceń, stwierdza wyraźnie, iż na mocy przyjętych święceń jedynie biskupi i prezbiterzy otrzymują misję i uprawnienie działania w osobie Chrystusa-Głowy, podczas gdy diakoni otrzymują moc służenia Ludowi Bożemu w posłudze liturgii, słowa i miłości. W ten sposób biskupi i prezbiterzy reprezentują stopień kapłański sakramentu święceń, podczas gdy diakoni stopień posługi.
Biskupi polscy podjęli uchwałę wprowadzającą posługę diakonatu stałego w naszym kraju podczas 313. Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski, obradującej w dniach 20–21 czerwca 2001 r. w Łowiczu.